Niet maar de betrekkelijke, ook de absolute ellende der arbeiders neemt toe. De koopkracht der loonen daalt: de verhooging der loonen blijft, in de toonaangevende landen der kapitalistische ontwikkeling, bij die der prijzen achter. Het proletariaat, dat nooit in staat is, de eerste, stoffelijke behoeften des levens voldoende te bevredigen, kan dit nu minder dan ooit. De honger waart rond door de massaas. 
En met dit toenemen der ekonomische ellende van het proletariaat, gaat gepaard een vermeerdering zijner al-menschelijke behoeften, een vermeerdering niet af te meten en niet uit te drukken in cijfers, maar reusachtig groot, ten nauwste samenhangend met zijn politieke, moreele en geestelijke wedergeboorte. Onverdragelijker voelt het zijn armoede en onderdrukking, het vuur van zijn haat tegen het kapitalisme laait sterker op, geweldiger worden de uitbarstingen van zijn ontevredenheid. Maar ook taaier, bewuster, meer volgehouden wordt zijn verzet; uit de klasse-positie van den arbeider wordt de gedachte en het besef der organisatie geboren, zij voert tot instinktieve discipline en solidariteit. 
De klassenstrijd wordt al zwaarder voor het proletariaat. Beter toegerust, sterker bewapend, stelliger besloten dan ooit, verheft zijn vijand zich tegenover hem. Beter toegerust eu stelliger besloten, zoowel op het gebied van den politieken als op dat van den ekonomischen strijd. Hoe klassebewuster het proletariaat wordt, hoe meer zijn macht toeneemt, hoe meer de laatste fase van den klassenstrijd, de periode van den strijd om de machte nadert — des te meer neigt de bourgeoisie er toe, ieder opdringen, hetzij ekonomisch of politiek, van het proletariaat tot bet uiterste te weerstaan, niet wegens de direkte eischen der strijdenden, maar wegens de vrees van versterking hunner machtspositie. Dit wat aangaat de steeds grooter vastberadenheid en verbittering, waarmee van burgerlijke zijde de strijd wordt gevoerd. En dat de toenemende organisatie der kapitalisten hun kracht tot aanval en verdediging belangrijk verhoogt, spreekt van zelf. 
*     * * 
Al deze nieuwe verschijnselen in de maatschappelijke ontwikkeling werken natuurlijk ook terug op de proletarische klasse, op haar wijze van strijdvoering en de voorwaarden van haar overwinning. In haar komen op of althans worden duidelijker nieuwe neigingen of tendenzen, die feitelijk niets anders zijn dan pogingen tot aanpassing van den strijd aan de snel veranderende maatschappelijke werkelijkheid. De voornaamste van dezen nieuwe tendenzen zijn: 
Ten eerste, de zich opdringende noodzakelijkheid van centralisatie. Dat dezen bezwaren en nadeelen heeft, gelijk iedere methode, iedere taktiek, iedere aktie, spreekt van zelf. Maar de moderne vakorganisatie kan haar eenvoudig niet ontberen. Zij kan de groote strijdkassen, de betaalde bestuurders, de straffe discipline enz. enz. niet missen. Geheel de inrichting der „moderne" vakorganisatie is een oorlogs-apparaat, haar opgedrongen door de ontwikkeling van het kapitalisme — even noodzakelijk tot den strijd als de huidige legerorganisatie dat is met 't oog op de moderne bewapening, het snelvuurgeschut, enz. De eischen der werkelijkheid zijn sterker dan de afkeer, die een deel der arbeidersklasse tegen bureaukratische instellingen koestert, zij overwinnen den anarchistischen waan, die deze arbeiders ook de vrijwillige, zelfopgelegde