discipline verwerpen doet. En tegelijkertijd beginnen in het land waar de centralisatie het verst ontwikkeld is, nl. Duitschland, en waar tengevolge daarvan ook haar bezwaren het duidelijkst geworden zijn, in de rijen der „modernen" zeiven, de oogen voor deze bezwaren open te gaan. Middelen, er aan tegemoet te komen, worden gezocht en zullen worden gevonden. Zoo wordt de kloof, die de beide deelen der, op 't klassenstandpunt staande, vakbeweging scheidt, allengs, door de ontwikkeling zelve, overbrugd. Een verheugend bewijs daarvan, onder meerderen, vinden wij in de zoovele verbeterde verhouding en de toenemende waardeering der duitsche moderne- en der fransche syndikalistische vakbeweging voor 'elkaar, in den laatsten tijd uit tal van feiten en uitlatingen gebleken. 
Een tweede gevolg der maatschappelijke ontwikkeling is de noodzakelijkheid voor de massa's om zeiven meer onmiddellijk, direkt, den strijd te voeren. De beteekenis van den strijd in de parlementen vermindert met het prestige en de machtsbevoegdheden van het vervallend burgerlijk parlementarisme; de beteekenis van de politieke aktie der massa, die noodzakelijk buiten 't parlement moet plaats vinden, neemt steeds toe. De verscherping der klassetegenstellingen, de onwil der heerschende klasse aan de meest elementaire eischen der arbeiders te voldoen, de telkens dreigende aanvallen op hun rechten en de hardnekkige onwil deze uit te breiden, noodzaken de massaas meer en meer, zeiven op te trekken, de macht van hun aantal te demonstreeren, de eenparigheid van hun wil, hun verzet tegen ondrukking, uitbuiting, ellende en vernedering, den bezitters duidelijk voor oogen te stellen. Daarvan getuigen Duitschland als Engeland, Oostenrijk als Nederland. De 6traatbetooging als het zachtere, der staking — afwisselend demonstratief, politiek, ekonomisch, revolutionair of dit alles tegelijkertijd — als het meer nadrukkelijke middel, zal een groote en gewichtige rol spelen in de komende worstelingen van het proletariaat. 
Dus ook hier overbrugt de ontwikkeling de kloof tusschen de mannen der „parlementaire" en die der „direkte" aktie; zij leert ons, dat gebruik maken van het stembiljet en massa-staking elkaar niet uitsluiten, maar aanvullen. Ook hier luidt het parool uitgegeven door de noodzakelijkheid, die machtige veldheer, „opslorping der tegenstellingen in een hoogere Eenheid." 
Ten derde vermindert de kapitalistische ontwikkeling — de groote bewegingen der Engelsche arbeiders bieden er een voorbeeld van — den afstand tusschen de georganiseerde en de ongeorganiseerde massa. Gelijk de technische evolutie de strekking heeft, de eertijds zoo scherpe grenzen tusschen geschoolde en ongeschoolde arbeid uit te wisschen, — gelijk zoodoende de verschillen in levensstandaard, opvattingen, denkbeelden en zeden tusschen de verschillende deelen van het proletariaat kleiner worden — zoo wordt ook het verschil kleiner tusschen de reeds- en de nog niet georganiseerden. De eerste kategorie leert door bittere ervaring dat ook het meest voortreffelijke strijd-apparaat vaak machteloos is tegen den kolos der trust of der ondernemersorganisatie, dat de in langdurigen strijd gewonnen voorrechten eiken dag door den vooruitgang der techniek worden bedreigd. De tweede ondergaat den